وقتی ترکیب کرسی خوشنویسی به هم می ریزد

غیاث ملک‌حسینی-«خبرجنوب»/ در روزگاری که شهرها و کشورهای منطقه با سرمایه‌گذاری در جشنواره‌های بین‌المللی، برگزاری نمایشگاه‌های گسترده، اعطای جوایز ارزشمند و معرفی هدفمند هنرهای سنتی، برای تثبیت جایگاه فرهنگی خود در جهان رقابت می‌کنند، هنر خوشنویسی ایران با وجود پشتوانه تاریخی و اساتید برجسته، همچنان با پرسشی اساسی روبه‌روست که چرا بخشی از ظرفیت‌های کم‌نظیر این هنر در عرصه بین‌المللی و توسعه رویدادهای فرهنگی، متناسب با جایگاه تاریخی آن به کار گرفته نمی‌شود؟ آن هم  در شرایطی که ترکیه سال‌هاست مسابقات بین‌المللی خوشنویسی برگزار می‌کند و یا در امارات متحده عربی رویدادهای خوشنویسی با رویکردی گسترده در حال توسعه‌اند. دبی در مهرماه سال 1402 نخستین دوسالانه خوشنویسی خود را برگزار کرد؛ رویدادی که بیش از ۲۰۰ هنرمند داخلی و بین‌المللی را گرد هم آورد. شارجه نیز با برگزاری دوسالانه خوشنویسی، به ایجاد بستری برای عرض اندام در حوزه خوشنویسی پرداخته است.

* مهم‌ترین موانع تثبیت جایگاه شیراز در عرصه هنر خوشنویسی

در همین ارتباط استاد مجید چیزفهم دانشمندیان، رئیس سابق انجمن خوشنویسان شیراز با اشاره به تجربه شهرهایی مانند قزوین و سرمایه‌گذاری کشورهای منطقه در حوزه خوشنویسی، گفت: ضعف در مدیریت فرهنگی، کمبود منابع مالی و نبود حمایت مستمر، از مهم‌ترین موانع تثبیت جایگاه شیراز در عرصه هنر خوشنویسی است.

به باور وی، در شرایطی که برخی کشورها با تبلیغات و برنامه‌ریزی گسترده در پی معرفی ظرفیت‌های هنری خود هستند، مسئولان ما نیز باید برای صیانت از میراث خوشنویسی و معرفی ریشه‌های تاریخی آن، از رویکردهای مقطعی فاصله بگیرند و به سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری بلندمدت روی آورند.

*از پیشینه تاریخی تا ضرورت رقابت فرهنگی

وی در حاشیه آیین بزرگداشت خود طی گفت و گویی با خبرنگار «خبرجنوب» در تشریح وضعیت خوشنویسی گفت: در این راستا ما باید دو مساله اساسی را از یکدیگر تفکیک کنیم، نخست، دانش و توان مدیریتی مسئولان فرهنگی برای شناخت ظرفیت‌های هنری و برنامه‌ریزی متناسب با آنها؛ دوم، میزان سرمایه‌گذاری و حمایت عملی از این ظرفیت‌ها.

به اعتقاد این پیشکسوت هنر خوشنویسی، ضعف در هر یک از این دو بخش می‌تواند فعالیت‌های فرهنگی را از مسیر رشد و تثبیت خارج کند.

وی با اشاره به تجربه برخی جشنواره‌های خوشنویسی در شیراز ابرازداشت: چند سال پیش، جشنواره‌ای با حضور و حمایت یکی از شخصیت‌های برجسته دینی در شیراز برگزار شد که دوره نخست آن با موفقیت همراه بود، اما در دوره دوم از میزان رونق آن کاسته شد و در ادامه نیز استمرار خود را از دست داد.

به گفته رییس سابق انجمن خوشنویسان شیراز، چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که صرف موفقیت در برگزاری یک رویداد فرهنگی، بدون پشتوانه مالی و برنامه‌ریزی بلندمدت، تضمین‌کننده تداوم آن نیست.

این پیشکسوت هنر خوشنویسی در ادامه با اشاره به محدودیت‌های مالی دستگاه‌های فرهنگی گفت: البته مسئله همیشه به بی‌میلی مسئولان مربوط نمی شود؛ بلکه گاهی دستگاه‌های دولتی اساساً توان تأمین هزینه‌های لازم برای اجرای برنامه‌هایی در مقیاس گسترده را ندارند.

*چرا قزوین در معرفی هویت خوشنویسی خود موفق‌تر عمل کرد؟

چیزفهم دانشمندیان در بخش دیگری از سخنانش، تجربه موفقیت قزوین را نمونه‌ای از اهمیت پیگیری و برنامه‌ریزی فرهنگی دانست.

وی با اشاره به نقش مدیرکل وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی استان قزوین ابرازداشت: پیگیری‌های مدیریتی، استفاده از ظرفیت‌های ارتباطی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و ارائه برخی مستندات تاریخی و هنری، در معرفی قزوین به‌عنوان پایتخت خوشنویسی ایران نقش داشته اند.

چیزفهم دانشمندیان با تاکید براینکه شیراز نیز از پیشینه و ظرفیت‌های هنری قابل‌توجهی برخوردار است، تصریح کرد: ما نباید در معرفی توانمندی‌های مان از شهرهای دیگر عقب بمانیم.

این پیشکسوت خوشنویسی با اشاره به فعالیت‌های ترکیه و دیگر کشورهای منطقه، بر اهمیت سرمایه‌گذاری مالی و تبلیغاتی در معرفی هنرهای سنتی تأکید کرد و گفت: هنگامی که کشورها منابع مالی قابل‌توجهی برای برگزاری نمایشگاه‌ها، اعطای جوایز جشنواره‌ها و دعوت از هنرمندان اختصاص می‌دهند، امکان دیده‌شدن آثار و تثبیت جایگاه فرهنگی خود را افزایش می‌دهند. در مقابل، کشوری که از پیشینه‌ای غنی برخوردار است، اما در معرفی هدفمند آن سرمایه‌گذاری کافی نمی‌کند، در عرصه رقابت فرهنگی از ظرفیت‌های واقعی خود نمی تواند بهره بگیرد.

چیزفهم دانشمندیان با اشاره به رقابت های تبلیغاتی در این حوزه هشدار داد که اگر ایران در معرفی پیشینه و ظرفیت‌های خود فعال نباشد، روایت‌ دیگر کشورها از هنر خوشنویسی در افکار عمومی جهان پررنگ‌ترمی  شود؛ حتی اگر بخش مهمی از ریشه‌های تاریخی این سنت به ایران بازگردد.

این استاد خوشنویسی برای نشان دادن توانمندی هنرمندان ایرانی، به حضور و موفقیت آنان در جشنواره‌های بین‌المللی اشاره کرد و گفت: در برخی از رقابت‌های برگزارشده در ترکیه و دیگر کشورها، خوشنویسان ایرانی در میان برگزیدگان و حتی رتبه‌های نخست قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که نشان‌دهنده پیشینه و توان هنری ایران در این حوزه است.

*اقتصاد، فرهنگ و ضرورت حمایت پایدار

چیزفهم دانشمندیان درباره ارزیابی خود از آینده هنرخوشنویسی در صورت تداوم شرایط موجود نیز گفت: شرایط اقتصادی کشور یکی از عوامل اثرگذار در اعتلای هنر خوشنویسی است؛ واقعیت این است که در حال حاضر، تأمین منابع مالی برای فعالیت‌های فرهنگی دشوار است.

وی با تاکید براینکه توجه به مسائل اقتصادی نباید به کنار گذاشتن برنامه‌های فرهنگی منجر شود، تصریح کرد: هنر برای استمرار و رشد به منابع مالی نیاز دارد و نمی‌توان انتظار داشت جشنواره‌ها، نمایشگاه‌ها و فعالیت‌های آموزشی بدون پشتوانه اقتصادی، به‌صورت پایدار ادامه یابند.

چیزفهم دانشمندیان در ادامه بر ضرورت پیش‌بینی مشوق‌ها و حمایت‌های دولتی برای تداوم هنر خوشنویسی تأکید کرد و گفت: دستگاه‌های دولتی، به دلیل محدودیت‌های مالی و اجرایی، معمولاً نمی‌توانند به‌تنهایی زمینه اجرای برنامه‌های گسترده فرهنگی را فراهم کنند، از همین رو، حمایت دولتی باید در کنار مشارکت جامعه هنری و ظرفیت‌های مردمی قرار گیرد.

* مشارکت مردم و نهادهای مستقل، راه نجات خوشنویسی

رئیس سابق انجمن خوشنویسان شیراز در ادامه، نقش مردم و نهادهای مستقل فرهنگی را در حفظ و توسعه هنر خوشنویسی تعیین‌کننده دانست و گفت: علاقه‌مندان به هنر، هنرمندان و مجموعه‌های مستقل می‌توانند با احساس مسئولیت و مشارکت داوطلبانه، بخشی از خلأهای موجود را جبران کنند و زمینه گسترش فعالیت‌های فرهنگی را فراهم آورند.

*شیراز هنوز ظرفیت‌های ویژه‌ای دارد

چیزفهم دانشمندیان در جمع‌بندی سخنان خود، ارزیابی‌اش از وضعیت خوشنویسی شیراز را منفی ندانست و گفت: معتقدم شیراز همچنان از ویژگی‌ها و ظرفیت‌های خاصی برخوردار است؛ ظرفیتی که می‌تواند مبنای برنامه‌ریزی برای تقویت جایگاه این شهر در هنر خوشنویسی قرار گیرد.

* میراث تاریخی، بدون مدیریت و سرمایه‌گذاری، الزاماً به قدرت فرهنگی تبدیل نمی‌شود

با توجه به سخنان این پیشکسوت هنر خوشنویسی، به نظر می رسد حفظ و ارتقای این موقعیت به اقداماتی فراتر از اتکا به گذشته نیاز دارد. تداوم جشنواره‌ها، افزایش حمایت مالی، استفاده از ظرفیت مدیران و اساتید، معرفی مستند میراث خوشنویسی شیراز و ایجاد پیوند میان نهادهای دولتی، مجموعه‌های مستقل و جامعه هنری، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند.

سخنان این پیشکسوت خوشنویسی در نهایت به یک مسئله بنیادین بازمی‌گردد: میراث تاریخی، بدون مدیریت و سرمایه‌گذاری، الزاماً به قدرت فرهنگی امروز تبدیل نمی‌شود. بدون شک برای صیانت از جایگاه مان در عرصه خوشنویسی، نه‌تنها باید به پیشینه درخشان این هنر استناد کنیم، بلکه باید آن را به‌صورت علمی و مستند معرفی کرده، از هنرمندان این حوزه پشتیبانی کنیم و در رقابت‌های بین‌المللی حضوری مستمر و هدفمند داشته باشیم. در این مسیر، تجربه قزوین و فعالیت‌های منطقه‌ای در ترکیه و امارات، هم می‌تواند هشداری درباره هزینه های کم‌کاری فرهنگی در استان باشد و هم فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های حمایتی و معرفی میراث هنری ایران.