کودک امروز، شهرِ دیروز را نمی‌خواهد

مرجان دهقانی- «خبرجنوب»/ کودکی هم مثل هر دوره دیگری از زندگی متناسب با زمانه‌ای که در آن اتفاق می‌افتد تغییر می‌کند کودکی که امروز با تلفن همراه، فضای مجازی و بازی‌های دیجیتال بزرگ می‌شود همان نیازها و تجربه‌های کودک دو دهه قبل را ندارد. با این حال، پرسش اینجاست که آیا شهر و جامعه نیز متناسب با این تغییرات خود را برای کودکان به‌روز کرده‌اند یا همچنان با همان نگاه گذشته برای آنها تصمیم می‌گیریم؟

روز جهانی کودک فرصتی برای بازنگری در همین مسئله است روزی که در تقویم جهانی نه فقط برای جشن گرفتن کودکان بلکه برای یادآوری حقوق، نیازها و صدای آنها شکل گرفته است. این مناسبت هر سال ۲۰ نوامبر برگزار می‌شود و با تصویب اعلامیه حقوق کودک در سال ۱۹۵۹ و کنوانسیون حقوق کودک در سال ۱۹۸۹ پیوند دارد. یونیسف نیز بر این نکته تأکید دارد که در این روز باید صدای کودکان شنیده شود و اولویت‌ها و حقوق آنها در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد.

در همین ارتباط دکتر امین ایزدپناه دانشیار فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه شیراز، با اشاره به تفاوت‌های کودکان امروز با نسل‌های گذشته یکی از مهم‌ترین این تفاوت‌ها را در ابزارهای ارتباطی در دسترس کودکان می‌داند.

او معتقد است نسل‌های گذشته به دلیل نداشتن ابزارهای ارتباطی و مجازی امروز ناگزیر به ارتباط حضوری و ملموس با یکدیگر بودند و همین مسئله فرصت بیشتری برای تجربه ارتباط در دنیای واقعی، بازی، همکاری و شناخت متقابل در اختیار آنها قرار می‌داد.

ایزدپناه می‌گوید امروز بخش قابل توجهی از ارتباط کودکان با هم‌سالانشان به فضای مجازی منتقل شده و فرصت‌های حضور واقعی آنها در جمع‌های هم‌سن‌وسالان کاهش یافته است. به گفته او، مدرسه اگرچه همچنان یکی از معدود فضاهایی است که کودکان در آن امکان ارتباط با هم‌سالان خود را دارند اما ساختار آموزشی مدارس نیز فرصت چندانی برای همکاری، مشارکت و بازی در اختیار آنها نمی‌گذارد.از نگاه این استاد دانشگاه، مسئله فقط استفاده کودکان از ابزارهای ارتباطی جدید نیست بلکه باید توجه داشت که این ابزارها نمی‌توانند جایگزین ارتباط واقعی و ملموس کودک با خانواده و هم‌سالانش شوند. او معتقد است کاهش ارتباط عاطفی و حضوری می‌تواند باعث شود کودک برای پاسخ به بخشی از نیازهای ارتباطی خود به بازی‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی پناه ببرد.

اما ماجرا به خانه و مدرسه ختم نمی‌شود. به اعتقاد عزت‌پناه، جامعه نیز بخشی از مسئولیت خود در قبال کودکان را به‌تدریج فراموش کرده است مسئولیتی که زمانی در کوچه، محله، سینما و فضاهای عمومی نمود بیشتری داشت.او با اشاره به تغییر سبک زندگی کودکان از کاهش فضاهای امن برای بازی به‌عنوان یکی از مسائل مهم امروز یاد می‌کند کودکانی که در گذشته بخشی از اوقات خود را در کوچه و محله و حیاط‌های بزرگ می‌گذراندند امروز با شهری مواجه‌اند که به دلیل تردد خودروها و نبود فضاهای ایمن، امکان بازی آزادانه را از آنها گرفته است.ایزدپناه در عین حال معتقد است نیازهای فرهنگی کودکان نیز در سال‌های اخیر کمتر دیده شده است.

او با اشاره به وضعیت سینمای کودک می‌گوید جامعه در گذشته شاهد تولید آثار شاخصی برای کودکان و نوجوانان بود، اما این حوزه به تدریج کم‌رنگ شده و یکی از فضاهایی که می‌توانست زمینه ارتباط فرهنگی کودکان را فراهم کند تا حد زیادی از دست رفته است.به گفته دانشیار فلسفه تعلیم و تربیت مشکلات اقتصادی نیز در این میان بی‌تأثیر نیست کاهش توان خانواده‌ها برای هزینه‌کرد در سبد فرهنگی سبب شده است توجه به نیازهای کودک در بسیاری از موارد به نیازهای اولیه مانند خوراک و پوشاک و ثبت‌نام در مدرسه محدود شود.او البته در کنار مسائل اقتصادی «فقدان آگاهی» را نیز یکی از مشکلات جدی می‌داند اینکه گاهی بزرگسالان به جای آنکه نیاز واقعی کودک را بشناسند خودشان برای او تصمیم می‌گیرند که چه فعالیتی انجام دهد، چه کلاسی برود و چه چیزی یاد بگیرد.

از نگاه این استاد دانشگاه، مسئله اصلی این است که سازوکار مشخصی برای شناخت نیازها و توانمندی‌های کودکان و برنامه‌ریزی متناسب با آن وجود ندارد و در نتیجه، گاهی به جای شنیدن صدای کودک، بزرگسالان درباره نیازهای او تصمیم می‌گیرند.

شاید به همین دلیل است که روز جهانی کودک را نباید فقط به برگزاری چند برنامه مناسبتی و تفریحی برای کودکان محدود کرد. این روز می‌تواند فرصتی باشد برای پرسیدن یک سؤال جدی‌تر از خانواده، مدرسه، مدیریت شهری و جامعه: آیا ما واقعاً کودک امروز را می‌بینیم؟

کودکی که شهر امن برای بازی می‌خواهد فرصت ارتباط با هم‌سالانش را می‌خواهد نیاز به ارتباط عاطفی با خانواده دارد و باید بتواند در کنار آموزش، تجربه، کشف، بازی و انتخاب را نیز زندگی کند.