سرطان پستان؛ عوامل خطر و راهکارهای پیشگیری

سالانه هزاران مورد ابتلا به سرطان در ایران و میلیون‌ها مورد در جهان رخ می‌دهد که در صورت تشخیص به موقع و زودهنگام، تومور در مراحل اولیه و محدود خواهد بود و در نتیجه درمان آن آسان‌تر و امکان کنترل و بهبود کامل آن بسیار زیاد است. بر اساس آخرین آمار منتشرشده، در ایران سالانه بیش از ۱۵۰ هزار نفر مبتلا به سرطان می‌شوند که این عدد روند رو به رشدی خواهد داشت.

دکتر زهرا عفراوی کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت خوزستان با اشاره به نام‌گذاری ماه اکتبر به عنوان  اظهار کرد: هر ساله ماه اکتبر(از ۹ مهر تا ۹ آبان) از سوی سازمان بهداشت جهانی WHO به پویش جهانی آگاهی‌رسانی درباره سرطان پستان اختصاص یافته است. این پویش با هشدار درباره افزایش جهانی این سرطان میان زنان، این شعار را دنبال می‌کند؛ «شما می‌توانید نجات یافته از سرطان پستان باشید؛ با آگاهی و خودمراقبتی». 

وی افزود: بر اساس پیش‌بینی‌ها، بروز و مرگ ناشی از سرطان در جهان تا ۱۵ سال آینده بیش از ۱.۵ برابر خواهد شد. در قاره آسیا نیز در ۲۰ سال آینده، تعداد موارد جدید سرطان حدود ۶۵ درصد افزایش خواهد یافت.

وضعیت سرطان در ایران و استان

عفراوی گفت: سرطان پستان، بر اساس آخرین آمار ثبتی، شایع‌ترین سرطان در کل جمعیت ایران و استان به‌ویژه در زنان است. همچنین بالاترین میزان بروز این سرطان در زنان کشور در سنین ۵۵ تا ۵۹ سال و در زنان استان  ۷۰ تا ۷۴ سال مشاهده شده است.

وی بیان کرد: بروز خام سرطان پستان در ایران ۴۸.۷۸ در هر ۱۰۰ هزار نفر زن است و در استان خوزستان ۴۹.۰۱ در هر ۱۰۰هزار نفر زن. سالانه بیش از ۱۹ هزار مورد جدید سرطان پستان ثبت می‌شود؛ یعنی به طور میانگین بیش از ۵۰ مورد در روز یا حدود ۲ مورد در ساعت. 

تغییر رتبه سرطان پستان در مرگ‌ومیر زنان

وی ادامه داد: بر اساس گزارش سیمای مرگ کشور در سال ۱۴۰۰، سرطان پستان از رتبه ششم به رتبه هشتم علل مرگ زنان در یک بازه ۱۰ ساله (۱۳۹۰ تا ۱۴۰۰) کاهش یافته است.

پیش‌بینی برای ۱۵ سال آینده در ایران

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت استان خوزستان گفت: بنا بر پیش‌بینی‌ها، بروز سرطان‌ها در ۱۵ سال آینده در ایران افزایش حدود ۱.۹ برابر و مرگ ناشی از سرطان‌ها نیز افزایش حدود ۲.۱ برابر خواهد داشت. 

امید و اقدام برای مقابله با سرطان پستان

وی اضافه کرد: با وجود آمار نگران‌کننده، جای نگرانی نیست زیرا سرطان پستان قابل درمان است و اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود، شانس موفقیت درمان بسیار بالاست.

عفراوی در ادامه گفت:: سالانه هزاران مورد ابتلا به سرطان در ایران و میلیون‌ها مورد در جهان رخ می‌دهد که در صورت تشخیص به موقع و زودهنگام، تومور در مراحل اولیه و محدود خواهد بود و در نتیجه درمان آن آسان‌تر و امکان کنترل و بهبود کامل آن بسیار زیاد است. بر اساس آخرین آمار منتشرشده، در ایران سالانه بیش از ۱۵۰ هزار نفر مبتلا به سرطان می‌شوند که این عدد روند رو به رشدی خواهد داشت.

مهمترین دلایل افزایش بروز سرطان در ایران و جهان 

وی بیان کرد: افزایش امید به زندگی و تعداد سالمندان به دلیل افزایش بروز سرطان با افزایش سن از مهمترین دلیل برای افزایش بروز سرطان در ایران و جهان است. 

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت استان خوزستان افزود: همچنین تغییر در شیوه زندگی مانند افزایش مصرف دخانیات، غذاهای چرب و پرکالری و کم تحرکی بروز سرطان را افزایش داده است. عوامل محیطی مانند افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی هم از دیگر عوامل موثر در این خصوص است. 

وی ادامه داد: این در حالی است که سلامت زنان و به ویژه مادران از مفاهیم زیر بنایی در توسعه است. زنان حدود نیمی از جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند و نه تنها مسئول سلامت خود هستند بلکه بیشترین مراقبت‌ها را برای بهداشت خانواده انجام می‌دهند. به این ترتیب وضعیت سلامت زنان تأثیر بسزایی بر سلامت فرزندان، خانواده و جامعه پیرامون آن‌ها دارد و چنانچه این موضوع نادیده گرفته شود، سلامتی خانواده و جامعه نیز دچار آسیب خواهد شد. 

عفراوی گفت: امروزه یکی از عوامل نگران‌کننده در سلامتی زنان، سرطان پستان است. سرطان پستان بیماری است که در آن، سلول‌های بدخیم در بافت پستان ایجاد می‌شوند. در بیشتر کشورهای دنیا سرطان پستان شایع‌ترین سرطان در زنان است و در ایران نیز این بیماری در صدر سرطان‌های زنان قرار دارد و بروز آن در حال افزایش است. 

وی ادامه داد: سرطان بر خلاف تصور عام، یک بیماری قابل پیشگیری است به گونه‌ای که بیش از ۴۰ درصد سرطان‌ها قابل پیشگیری هستند و هر کسی می‌تواند برای کاهش خطر سرطان و دیگر بیماری‌های مزمن، تغییراتی در شیوه زندگی خود ایجاد کند. 

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت استان خوزستان اضافه کرد: افراد در معرض خطر باید به خاطر داشته باشند که ترکیبی از عوامل برای ایجاد سرطان لازم است؛ از جمله عوامل ژنتیکی، محیطی و شیوه زندگی. بعضی از این عوامل می‌توانند اصلاح شوند و بعضی دیگر خارج از اراده افراد هستند بنابراین افراد می‌توانند قدم‌هایی برای کاهش خطر بیماری بردارند. خوشبختانه بیشتر عوامل خطری که سبب سرطان پستان می‌شوند قابل اصلاح هستند. 

عوامل خطر غیرقابل اصلاح در بروز سرطان پستان 

وی با اشاره به عوامل خطری که در بروز سرطان پستان قابل اصلاح نیستند، بیان کرد: سن بالا، سابقه خانوادگی و جهش‌های ژنی، سن قاعدگی کمتر از ۱۲ سال، سن یائسگی بالای ۵۵ سال، از این دست عوامل هستند. 

عفراوی گفت: همچنین زمینه نژادی و قومی، وضعیت اقتصادی و اجتماعی بهتر و سابقه هیپرپلازی (رشد بیش از حد سلول‌ها) در پستان از عواملی هستند که نمی‌توان برای اصلاح آن‌ها تلاش کرد. 

عوامل خطر قابل اصلاح

وی تصریح کرد: در مقابل، عواملی هستند که با اصلاح آن‌ها می‌توان جلوی بروز سرطان پستان را گرفت. نمایه توده بدنی‌( BMI) بالای ۳۰، مصرف الکل، سن بالای مادر در زمان اولین زایمان و مصرف بالای چربی‌های اشباع‌شده از این عوامل هستند. 

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت خوزستان گفت: مواجهه با اشعه برای درمان سرطان در گذشته، قرص‌های ضدبارداری خوراکی و هورمون درمانی جایگزین (HRT) پس از یائسگی از دیگر عواملی هستند که می‌توان با دقت در انتخاب این روش‌ها و اصلاح آن‌ها، از بروز سرطان پستان پیشگیری کرد. 

شیوه‌های تشخیص زودهنگام و غربالگری سرطان پستان 

وی بیان کرد: انواع روش‌ها برای تشخیص زودهنگام سرطان پستان به کار می‌روند که آزمایش معاینه پستان توسط خود فرد، معاینه پستان توسط ماما یا پزشک، ماموگرافی، سونوگرافی پستان و MRI برخی از این روش‌ها است. 

عفراوی با بیان اینکه معاینه بالینی پستان توسط خود فرد (Breast Self Examination یا BSE) نخستین گام برای تشخیص زودهنگام سرطان پستان است،  ادامه داد: خودآزمایی پستان‌ها باید از سن ۲۰ سالگی، به صورت ماهیانه انجام شود. بهترین زمان برای انجام معاینه پستان روزهای ۵ تا ۱۰ دوره قاعدگی است. این خودآزمایی از طریق مشاهده و لمس قابل انجام است. 

وی اضافه کرد: البته زنان باید هر یک تا سه سال، توسط پزشک عمومی مورد معاینه بالینی قرار گیرند و از ۳۰ سالگی به بعد، این معاینه‌ها باید سالانه انجام شود. در سن ۴۰ سالگی نیز انجام اولین ماموگرافی برای تمام زنان توصیه می‌شود.

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت خوزستان گفت: افرادی که سابقه خانوادگی سرطان پستان، تخمدان یا پروستات در بستگان درجه یک دارند، جزو گروه‌های پرخطر محسوب می‌شوند و باید غربالگری را زودتر آغاز کنند.

وی تصریح کرد: بررسی ژنتیکی برای شناسایی جهش‌های ژن BRCA۱ و BRCA۲ اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا با تشخیص زودهنگام این ژن‌ها می‌توان از بروز سرطان در دیگر اعضای خانواده جلوگیری کرد.

عفراوی با اشاره به عوامل تأثیرگذار بر بروز سرطان پستان، بیان کرد: چاقی، کم‌تحرکی، مصرف سیگار و الکل، شروع زودهنگام قاعدگی یا یائسگی دیرهنگام از جمله عوامل شناخته‌شده خطر هستند و در مقابل، سبک زندگی سالم، تغذیه متعادل و حفظ وزن مناسب نقش مهمی در پیشگیری از این بیماری دارد.

وی افزود: اگرچه زندگی شهرنشینی و اضطراب روزمره احتمال بروز سرطان پستان را افزایش داده است اما خوشبختانه پیشرفت‌های درمانی و تشخیصی در سال‌های اخیر موجب شده است که سرطان پستان دیگر در ردیف علل اصلی مرگ‌ و میر زنان نباشد.

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت خوزستان ادامه داد: سرطان پستان در حال حاضر کاملا قابل پیشگیری و درمان است به شرط اینکه زنان آگاهانه به سلامت خود توجه کنند، معاینه‌های منظم را انجام دهند و از مراجعه به پزشک نترسند زیرا تشخیص زودهنگام، کلید درمان موفق است.

وی اضافه کرد: برای پیشگیری از سرطان پستان باید بدانیم که علت‌های ایجادکننده سرطان و راه‌های دوری کردن از آن کدامند. همچنین توجه شود که چه عواملی اثر محافظتی در برابر این سرطان دارند. با شناخت علایم هشداردهنده سرطان پستان و مراجعه به موقع به خانه‌ها، پایگاه‌ها و مراکز خدمات جامع سلامت می‌توان ضایعات پیش سرطانی را پیش از تبدیل شدن به سرطان، زودتر تشخیص داد.

چرا غربالگری سرطان پستان، حیاتی است؟ 

عفراوی گفت: بر این مبنا، زنان گروه سنی ۳۰-۶۹ سال باید به مشارکت در برنامه‌های غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان ترغیب شوند و به شبکه بهداشتی مراجعه کنند. 

وی با بیان اینکه ماموگرافی تشخیص ضایعات غیرقابل لمس پستان را افزایش داده است، افزود: هدف از غربالگری سرطان پستان کشف توده‌ها درمرحله ای است که هنوز کوچک (زیر یک سانتیمتر) و قابل درمان با جراحی است. در برنامه تشخیص زودهنگام سرطان پستان در ایران، از ماموگرافی و سونوگرافی به عنوان روش تشخیصی در افراد پرخطر به عنوان نمونه افراد با سابقه فردی یا خانوادگی مثبت یا با معاینه غیرطبیعی و در سطح دو خدمت استفاده می‌شود. 

کارشناس پیشگیری و مبارزه با بیماری‌های غیر واگیر مرکز بهداشت خوزستان تصریح کرد: تشخیص زودهنگام به منظور بهبود بقا، سنگ بنای کنترل سرطان پستان است. در برنامه تشخیص زودهنگام و غربالگری سرطان پستان، هدف شناسایی و ثبت بیماران مشکوک یا مبتلا به سرطان پستان و سپس ارائه خدمات مناسب در سطوح مختلف شبکه بهداشتی درمانی و ساماندهی درمان و مراقبت بیماران است که توسط ماما یا مراقب سلامتی که دارای مدرک مامایی است، ارائه می‌شود. 

وی اضافه کرد: برای افرادی که به هر دلیل به سطح دو یعنی پزشک متخصص جراح عمومی در بیمارستان یا مراکز تیپ یک سرطان ارجاع می‌شوند، ارزیابی‌های کامل‌تر از جمله ترسیم شجره‌نامه برای افراد دارای سابقه خانوادگی، ویزیت متخصص و انجام ماموگرافی و در صورت لزوم سونوگرافی انجام می‌شود.