سازه‌های آبی سیراف در آستانه ثبت در فهرست میراث جهانی

سازه‌های آبی تاریخی سیراف به همراه سه اثر دیگر از ایران برای بررسی و ثبت در فهرست «سازه‌های آبی میراث جهانی» معرفی شده‌اند؛ فرصتی که می‌تواند دانش تاریخی ایرانیان در مدیریت آب و ظرفیت‌های میراثی بوشهر را بیش از پیش در سطح بین‌المللی مطرح کند.

سازه‌های آبی سیراف در کنار بند امیر فارس، پل الله‌وردی‌خان اصفهان و پل‌بند شادروان خوزستان به کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (ICID) معرفی شده‌اند و نتایج بررسی آثار سال ۲۰۲۶ در اجلاس سالانه این کمیسیون در فرانسه اعلام خواهد شد.

رئیس کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران با اشاره به تفاوت این فهرست با ثبت آثار در یونسکو گفت: تمرکز فهرست «سازه‌های آبی میراث جهانی» بر نقش و کارکرد تاریخی سازه‌ها در مدیریت آب است.

مهرزاد احسانی افزود: آثار معرفی‌شده باید دست‌کم ۱۰۰ سال قدمت داشته باشند و همچنان پویایی خود را در نظام‌های آبیاری حفظ کرده باشند.

سیراف؛ شهری با شبکه‌ای پیچیده برای تأمین آب

اهمیت سازه‌های آبی سیراف تنها به قدمت آنها محدود نمی‌شود. این مجموعه نمونه‌ای از سازگاری انسان با اقلیم خشک و کم‌آب جنوب ایران و بیانگر دانش بومی در جمع‌آوری، انتقال، ذخیره و استفاده از منابع آب است.

مخازن جمع‌آوری آب که در دل سنگ‌ها تراشیده شده‌اند، از شاخص‌ترین عناصر این مجموعه به شمار می‌روند. برخی از این سازه‌ها در گذشته به اشتباه قبرستان تصور می‌شدند، اما مطالعات بیشتر ارزش فنی و تاریخی آنها را آشکار کرده است.

قنات‌های چندطبقه نیز از دیگر عناصر مهم شبکه آبی سیراف هستند که در گذشته برای تأمین آب شیرین بندر مورد استفاده قرار می‌گرفتند. وجود این قنات‌ها در کنار چاه‌ها، آب‌انبارها و مخازن سنگی، از شکل‌گیری یک نظام چندلایه و نسبتاً پیچیده برای تأمین نیازهای آبی شهر حکایت دارد.

سرپرست اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان بوشهر نیز با اشاره به گستردگی این شبکه آبی گفته است در اطراف سیراف حدود ۱۰۰ حلقه چاه وجود دارد که برخی از آنها تا حدود یک دهه پیش نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

نصرالله ابراهیمی همچنین به وجود آب‌انبارهایی با اشکال بیضی و مستطیل و سقف‌های جناغی اشاره کرده است؛ سازه‌هایی که برای ذخیره آب باران ساخته شده بودند.

فرصت جهانی شدن سیراف با یک شرط مهم

رئیس کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران، نامزدی سیراف را فرصتی برای تقویت جایگاه این منطقه در گردشگری میراث‌محور و مطالعات تاریخ آب دانسته است. در صورت موفقیت این پرونده، سیراف می‌تواند بیش از گذشته در نقشه گردشگری تخصصی و میراث مهندسی ایران مورد توجه قرار گیرد.

با این حال، کارشناسان تأکید دارند که معرفی یا ثبت یک اثر بدون حفاظت عملی نمی‌تواند ضامن ماندگاری آن باشد.

شاپور رجایی، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار بوشهر، با اشاره به آسیب‌های موجود در این سازه‌ها، نسبت به تخریب، بی‌توجهی و دخالت‌های انسانی هشدار داده است.

بر این اساس، حفاظت فیزیکی، تعیین حریم، مستندسازی دقیق، کنترل مداخلات انسانی و پایش مستمر سازه‌ها باید همزمان با فرایند ثبت مورد توجه قرار گیرد.

سیراف؛ فراتر از چند سازه تاریخی

ایران هر سال تنها امکان معرفی چهار اثر به فهرست سازه‌های آبی میراث جهانی را دارد و همین موضوع، ضرورت تکمیل دقیق و مستند پرونده آثار را افزایش می‌دهد.

احسانی از برنامه‌ریزی برای مستندسازی فنی و تاریخی سازه‌های آبی سیراف خبر داده است؛ مستندسازی‌ای که باید شناسایی اجزای شبکه آبی، بررسی وضعیت سازه‌ها، ثبت تهدیدهای موجود و ارائه راهکارهای حفاظتی را دربرگیرد.

نامزدی سازه‌های آبی سیراف در این فهرست، تنها یک رویداد میراثی نیست؛ این پرونده فرصتی برای بازخوانی بخشی از دانش مهندسی ایرانیان در مدیریت آب در یکی از خشک‌ترین مناطق جنوب کشور است؛ فرصتی که در صورت همراه شدن با حفاظت، پژوهش و مدیریت اصولی، می‌تواند جایگاه تاریخی و گردشگری سیراف را در سطح ملی و بین‌المللی ارتقا دهد.