وزارت نیرو برای بارش‌های پاییزی آماده می‌شود؛ از مدیریت سدها تا آمادگی سیلاب

هم‌زمان با مطرح شدن احتمال وقوع بارش‌های فراتر از نرمال در پاییز امسال، وزارت نیرو برنامه‌ریزی برای مواجهه با سناریوهای مختلف بارشی را در دستور کار قرار داده است؛ برنامه‌ای که از پایش مستمر شرایط جوی و مدیریت مخازن سدها تا تقویت سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را شامل می‌شود.

طی دو ماه گذشته برخی کارشناسان هواشناسی و محیط‌زیست از احتمال افزایش بارش‌ها در پاییز امسال، به‌ویژه در مناطق زاگرس و دامنه‌های جنوبی البرز، خبر داده‌اند. در صورت تحقق این پیش‌بینی‌ها، احتمال وقوع بارش‌های شدید، آب‌گرفتگی، سیلاب، فرسایش خاک و زمین‌لغزش افزایش می‌یابد و بخش‌هایی از کشاورزی و زیرساخت‌های آبی کشور نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.

در تحلیل چشم‌انداز اقلیمی پیش‌رو، پدیده «ال‌نینو» نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ پدیده‌ای که با تغییر الگوهای دما و بارش می‌تواند شرایط آب‌وهوایی مناطق مختلف جهان را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، کارشناسان تأکید دارند که وقوع ال‌نینو به‌تنهایی به معنای افزایش قطعی بارش در ایران نیست و باید اثرات آن در کنار مجموعه‌ای از عوامل جوی و اقیانوسی بررسی شود.

ال‌نینو چه تأثیری بر بارش ایران دارد؟

جو زمین و آب‌های سطحی ارتباطی به‌هم‌پیوسته دارند و تغییر برخی عناصر اقلیمی مانند دما و فشار هوا در یک منطقه می‌تواند شرایط آب‌وهوایی مناطق دوردست را نیز تغییر دهد. این ارتباطات در علم اقلیم‌شناسی با عنوان «الگوهای پیوند از دور» شناخته می‌شوند.

ال‌نینو یکی از مهم‌ترین این الگوهاست که در پی گرم‌شدن دوره‌ای و غیرعادی سطح آب‌های اقیانوس آرام در مناطق استوایی شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در نقاط مختلف جهان تغییر دهد.

پیامدهای این پدیده تنها به بارش محدود نمی‌شود و تغییرات دمایی ناشی از آن می‌تواند مصرف انرژی، کشاورزی و امنیت غذایی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. افزایش احتمال وقوع آتش‌سوزی در برخی مراتع و جنگل‌ها نیز از دیگر پیامدهایی است که در ارتباط با تغییرات اقلیمی مورد توجه قرار می‌گیرد.

بر اساس چشم‌انداز فصلی سازمان جهانی هواشناسی و خروجی مدل‌های چندگانه اقلیمی، احتمال تداوم شرایط ال‌نینویی تا زمستان ۱۴۰۵ و اوایل ۱۴۰۶ مطرح شده است؛ شرایطی که در برخی مناطق جهان می‌تواند با تغییر مسیر سامانه‌های بارشی، افزایش رخدادهای بارشی حدی و تشدید مخاطرات هیدرومتئورولوژیک همراه شود.

با این حال، نمی‌توان از وقوع ال‌نینو نتیجه گرفت که تمام مناطق ایران با افزایش بارش مواجه خواهند شد. بررسی رفتار بارش کشور در دوره‌های گذشته نشان می‌دهد اگرچه میان ال‌نینو و افزایش بارش، به‌ویژه در غرب ایران، ارتباط قابل توجهی مشاهده شده، اما در برخی سال‌ها هم‌زمان با وقوع این پدیده، میزان بارش کشور کمتر از نرمال بوده است.

بنابراین، ال‌نینو تنها یکی از عوامل اثرگذار بر شرایط اقلیمی است و نمی‌توان آن را تضمینی برای ترسالی دانست. آثار این پدیده نیز می‌تواند در مناطق مختلف کشور متفاوت باشد و حتی در یک دوره زمانی، برخی مناطق با افزایش بارش و برخی دیگر با کم‌بارشی مواجه شوند.

عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، نیز اخیراً با تأکید بر همین موضوع گفته است که در سال‌های گذشته و هم‌زمان با وقوع ال‌نینو، شرایط در همه مناطق کشور یکسان نبوده است؛ به‌گونه‌ای که در برخی مناطق جنوب‌غربی و حتی بعضی نواحی شمالی کشور، پربارشی و سیلاب رخ داده، در حالی که شرایط در بخش‌های دیگری از کشور متفاوت بوده است.

آمادگی برای سیلاب در اولویت قرار گرفت

با وجود عدم قطعیت درباره پیامدهای ال‌نینو، یکی از موضوعات مورد تأکید کارشناسان، ضرورت آمادگی برای رخدادهای حدی و به‌ویژه سیلاب است.

سخنگوی صنعت آب کشور در همین زمینه گفته است که احتمال وقوع بارش‌های شدید باید به‌عنوان هشداری برای افزایش آمادگی در برابر سیلاب مورد توجه قرار گیرد.

به گفته وی، وزارت نیرو در همین راستا نامه‌هایی را برای سازمان‌ها و مراکز مختلف ارسال کرده و دستورالعمل‌های نحوه مواجهه با سیلاب نیز تهیه شده است. در حوزه مدیریت بحران نیز دستگاه‌هایی از جمله وزارت کشور، استانداری‌ها و شهرداری‌ها باید اقدامات لازم را انجام دهند.

یکی از اقدامات مهم پیش از آغاز بارش‌های پاییزی، پاکسازی آبراهه‌های شهری و رفع موانع مسیر عبور آب است. شهرداری‌ها باید با پاکسازی مسیرهای انتقال آب، زمینه عبور روان‌آب‌ها را فراهم کنند تا در صورت وقوع بارش‌های شدید، احتمال آب‌گرفتگی و خسارت کاهش یابد.

وزارت نیرو نیز با استفاده از سامانه‌های پایش، پیش‌بینی و هشدار، شرایط جوی و هیدرولوژیکی کشور را به‌صورت مستمر رصد می‌کند و متناسب با پیش‌بینی‌های موجود، مدیریت مخازن سدها، آمادگی در برابر سیلاب و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را به‌روزرسانی خواهد کرد.

از سوی دیگر، رخدادهای ال‌نینو در بسیاری از موارد با افزایش دمای میانگین جهانی همراه بوده‌اند و در برخی مناطق، از جمله خاورمیانه، می‌توانند احتمال وقوع دوره‌های گرم‌تر از معمول را افزایش دهند. افزایش دما نیز با افزایش تبخیر و تعرق و در نتیجه بالا رفتن نیاز آبی همراه است؛ موضوعی که می‌تواند بخشی از آثار مثبت احتمالی افزایش بارش را خنثی کند.

بر همین اساس، مدیریت منابع آب کشور نمی‌تواند صرفاً بر مبنای احتمال وقوع ال‌نینو تغییر کند. مدیریت مصرف، افزایش بهره‌وری، حفاظت از منابع آب زیرزمینی، آمادگی در برابر سیلاب، توسعه سامانه‌های پیش‌بینی و هشدار و سازگاری با تغییر اقلیم همچنان باید در زمره محورهای اصلی مدیریت منابع آب کشور قرار داشته باشد.

در مجموع، شرایط اقلیمی پیش‌رو نه به معنای قطعی بودن ترسالی و نه نشانه حتمی خشکسالی در همه مناطق کشور است؛ بلکه ضرورت آمادگی برای طیفی از سناریوهای احتمالی را نشان می‌دهد. تقویت نظام هشدار سریع، افزایش آمادگی دستگاه‌های اجرایی و مدیریت هم‌زمان مخاطراتی مانند سیلاب، خشکسالی و موج گرما می‌تواند از اتکا به یک پدیده اقلیمی برای پیش‌بینی وضعیت بارش کشور مهم‌تر باشد.