وقتی طاقت روان طاق می شود

مرجان دهقانی «خبرجنوب»/ خودکشی، پدیده‌ای تک‌علتی نیست.  پشت این آسیب اجتماعی می‌تواند مجموعه‌ای از مشکلات خانوادگی، اقتصادی، شغلی و روانی قرار داشته باشد. از اختلافات خانوادگی و زناشویی گرفته تا بیکاری، مشکلات اقتصادی، مصرف مواد و اختلالات روانی به‌ویژه افسردگی، عواملی هستند که به گفته کارشناسان می‌توانند فرد را در معرض خطر قرار دهند. با این حال پیشگیری از خودکشی تنها به مداخله در لحظه بحران محدود نمی‌شود و شناسایی زودهنگام، حمایت از فرد و خانواده و پیگیری مستمر، حلقه‌های مهم این زنجیره محسوب می‌شوند.

در فارس، بخشی از این مداخلات بر عهده اورژانس اجتماعی بهزیستی است. مجموعه‌ای که خدمات خود را از طریق خط ۱۲۳ و تیم‌های تخصصی ارائه می‌کند و در موارد ضروری، به جای انتظار برای مراجعه فرد، خود به سراغ او می‌رود.

وقتی آمار دقیق نداریم پیشگیری با برنامه‌های مقطعی ممکن نیست

رئیس نظام روان‌شناسی و مشاوره فارس و عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور، با اشاره به اینکه آمار رسمی و علمی قابل اتکایی از وضعیت سلامت روان مردم استان در اختیار نیست، اظهار کرد: با توجه به آسیب‌های متعددی که طی سال‌های گذشته جامعه با آنها مواجه بوده، از جنگ و تحریم گرفته تا مشکلات اقتصادی و همه‌گیری کرونا، طبیعی است که این شرایط پیامدهای روانی و اجتماعی به دنبال داشته باشد.

علیرضا فیلی، با انتقاد از نبود برنامه مدون میان‌مدت و بلندمدت برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی، تصریح کرد: خودکشی یک آسیب چندوجهی است و نمی‌توان برای آن یک راهکار ساده و واحد ارائه کرد.

وی  تأکید کرد: نخستین گام برای کاهش خودکشی، آسیب‌شناسی دقیق و بررسی عوامل مؤثر بر اقدام به خودکشی در مناطق مختلف استان است و پس از آن باید افراد در معرض خطر به‌موقع شناسایی و وضعیت روانی و اجتماعی آنان به‌صورت مستمر پیگیری شود.

فیلی همچنین آموزش تیم‌های تخصصی، مدارس، معلمان، روان‌شناسان، روان‌پزشکان و مددکاران اجتماعی را ضروری دانست و بر تقویت مددکاری اجتماعی و حمایت از خانواده‌ها تأکید کرد.

وی خاطرنشان کرد: فشارهای روانی، سرزنش، تحقیر، تنبیه، اختلافات زناشویی و مشکلات اقتصادی در خانواده می‌تواند تاب‌آوری فرد را کاهش دهد؛ بنابراین تقویت خانواده و افزایش تاب‌آوری اجتماعی باید بخشی از برنامه پیشگیری باشد.

دکتر فیلی افزایش مراجعه مردم به کلینیک‌های روان‌شناسی را یکی از نشانه‌های قابل توجه دانست و افزود: افزایش مراجعه را می‌توان از دو منظر بررسی کرد از یک سو آگاهی مردم و استقبال بیشتر آنان از دریافت خدمات تخصصی روان‌شناختی افزایش یافته و از سوی دیگر ممکن است بیانگر افزایش مشکلات روانی در جامعه باشد.

وی درباره عوامل مؤثر بر خودکشی نیز گفت: مشکلات خانوادگی و زناشویی، بیکاری و مشکلات اقتصادی، مصرف مواد مخدر و اختلالات روانی به‌ویژه افسردگی از جمله عواملی هستند که می‌توانند در بروز این آسیب نقش داشته باشند.

دکتر فیلی بحران اشتغال و کاهش امید به آینده در میان جوانان را نیز از عوامل قابل توجه دانست و تصریح کرد: مشکلات اشتغال می‌تواند به دنبال خود مشکلات اقتصادی، احساس ناامیدی و مسائل دیگری ایجاد کند که در افزایش افکار خودکشی مؤثر است.

وی همچنین بر ضرورت حمایت از خانواده‌ها تأکید کرد و گفت: فشارهای روانی، سرزنش، تحقیر، تنبیه، اختلافات زناشویی و مشکلات اقتصادی در خانواده می‌تواند تاب‌آوری فرد را کاهش دهد؛ بنابراین تقویت خانواده و افزایش تاب‌آوری اجتماعی باید بخشی از برنامه پیشگیری باشد.

وی تاکید کرد : اگر قرار است برای کاهش خودکشی اقدامی انجام شود، این اقدامات باید منسجم، همه‌جانبه، برنامه‌ریزی‌شده و قابل ارزیابی باشد و نتیجه آن در بستر جامعه دیده شود، نه اینکه صرفاً به طرح‌های پژوهشی و ارائه آمار و گزارش عملکرد محدود شود.

خودکشی؛ فریاد کمک‌خواهی

در همین حال، اعظم فرمانی، رئیس اداره اورژانس اجتماعی، پیشگیری از آسیب‌ها و بازتوانی اعتیاد بهزیستی فارس با اشاره به فعالیت خط ۱۲۳ اظهار کرد: افکار و اقدام به خودکشی از جمله گروه‌های هدف اورژانس اجتماعی است و افرادی که خود یا اطرافیانشان با چنین شرایطی مواجه هستند، می‌توانند با این خط تماس بگیرند.

وی افزود: کارشناسان خط ۱۲۳ پس از بررسی شرایط متناسب با میزان فوریت موضوع، تیم خدمات سیار را به محل اعزام می‌کنند و در مواردی که فرد در حال اقدام به خودکشی است، به دلیل فوریت بالا، روان‌شناس و مددکار اجتماعی در محل حاضر می‌شوند.

دکتر فرمانی با بیان اینکه خودکشی را می‌توان «فریاد کمک‌خواهی» دانست، تصریح کرد: وقتی کارشناس اورژانس اجتماعی به‌صورت تخصصی به این فریاد پاسخ می‌دهد، نخستین گام برای برقراری رابطه درمانی شکل می‌گیرد و فرد می‌تواند به جای تمرکز بر خودکشی، به گزینه‌های دیگری برای حل مسئله فکر کند.

وی ادامه داد: پس از مداخله اولیه در محل، در صورت نیاز، پرونده فرد به واحد مداخله در بحران ارجاع می‌شود و روان‌شناس، مددکار، مشاور حقوقی و روان‌پزشک در قالب یک تیم تخصصی، روند ارائه خدمات و پیگیری پرونده را دنبال می‌کنند.

۲۷ مرکز اورژانس اجتماعی در فارس

رئیس اداره اورژانس اجتماعی بهزیستی فارس با اشاره به ظرفیت این مجموعه در استان گفت: ۲۷ مرکز اورژانس اجتماعی در ۲۶ شهرستان فارس فعال است که دو مرکز در شیراز قرار دارد.

فرمانی افزود: یکی از مراکز شیراز به صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کند و سایر مراکز در ساعات اداری حضور فیزیکی دارند و خارج از این ساعات به شکل آنکال فعالیت می‌کنند؛ همچنین خط ۱۲۳ به صورت شبانه‌روزی پاسخگوی تماس‌های مردم است.

وی با اشاره به اینکه امکان ارائه آمار دقیق موارد خودکشی و اقدام به خودکشی وجود ندارد، خاطرنشان کرد: خودکشی در شمار سه تا چهار آسیب شایع در مأموریت‌های اورژانس اجتماعی قرار دارد و در کنار کودک‌آزاری، اختلافات حاد خانوادگی و همسرآزاری از آسیب‌های پرتکرار محسوب می‌شود.

دکتر فرمانی همچنین فعالانه بودن خدمات اورژانس اجتماعی را یکی از نقاط قوت این مجموعه دانست و گفت: اگر فردی نیازمند کمک باشد اما امکان مراجعه نداشته باشد، تیم اورژانس اجتماعی می‌تواند به منزل، مدرسه یا محل کار او مراجعه کرده و خدمات لازم را ارائه دهد.

با این حال، فرمانی تأکید دارد که برای ارزیابی دقیق وضعیت خودکشی در فارس نمی‌توان تنها به آمار یک دستگاه اکتفا کرد و باید داده‌های به‌روز دستگاه‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار گیرد.

به گفته وی، هنوز افرادی با آسیب‌های اجتماعی و افکار خودکشی وجود دارند که شناسایی نشده‌اند و حتی بخشی از مردم از وجود خدمات اورژانس اجتماعی و سایر مراکز حمایتی اطلاع ندارند؛ موضوعی که می‌تواند موجب مغفول ماندن بخشی از موارد شود.

پیشگیری از خودکشی با شناسایی زودهنگام دانشجویان در معرض خطر

مدیر مرکز مشاوره و سلامت روان دانشگاه شیرازنیز با تأکید بر اهمیت شناسایی زودهنگام دانشجویان در معرض خطر خودکشی، گفت: دانشگاه‌ها تلاش می‌کنند با ایجاد یک نظام پیشگیرانه و چندلایه، دانشجویان در معرض آسیب را پیش از رسیدن به مرحله بحران شناسایی و حمایت کنند.

دکتر مهدی ایمانی با اشاره به اقدامات مراکز مشاوره دانشگاه‌ها در زمینه پیشگیری از خودکشی، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه، غربالگری و شناسایی زودهنگام است که از طریق استفاده از ابزارهای معتبر برای شناسایی نشانه‌های افسردگی، اضطراب، ناامیدی، افکار خودکشی و سایر عوامل خطر انجام می‌شود و دانشجویان نیازمند حمایت نیز به خدمات تخصصی ارجاع داده می‌شوند.

وی آموزش و ارتقای سواد سلامت روان را از دیگر محورهای مهم پیشگیری دانست و افزود: برگزاری کارگاه‌ها و برنامه‌های آموزشی برای دانشجویان درباره سلامت روان، مهارت‌های مقابله‌ای، تنظیم هیجان، حل مسئله، مدیریت بحران‌های زندگی و نحوه کمک گرفتن در زمان مناسب، می‌تواند در پیشگیری از بروز بحران نقش مؤثری داشته باشد.

او همچنین افزایش دسترسی دانشجویان به خدمات مشاوره‌ای را ضروری دانست و گفت: فراهم کردن امکان مراجعه آسان، محرمانه و کم‌هزینه یا رایگان به مراکز مشاوره و کاهش موانع مراجعه، می‌تواند دانشجویان را برای دریافت کمک تخصصی در زمان مناسب ترغیب کند.

دکتر ایمانی با اشاره به ضرورت توجه ویژه به گروه‌های پرخطر، خاطرنشان کرد: دانشجویانی که با سوگ، شکست تحصیلی، مشکلات خانوادگی و عاطفی، فشار اقتصادی، مصرف مواد، انزوای اجتماعی یا سایر بحران‌های مهم زندگی مواجه هستند، نیازمند توجه و حمایت بیشتری هستند.

مداخله در شرایط بحرانی

وی در ادامه درباره نحوه برخورد با دانشجویان در شرایط بحرانی گفت: زمانی که دانشجو افکار خودکشی، قصد یا برنامه برای خودکشی یا سابقه اقدام دارد، موضوع از مرحله پیشگیری معمول فراتر می‌رود و نیازمند مداخله تخصصی و مدیریت خطر است.

همچنین وی  بر اهمیت پیگیری دانشجو پس از عبور از بحران تأکید کرد و گفت: مداخله با پایان یک جلسه مشاوره تمام نمی‌شود، بلکه باید وضعیت دانشجو به شکل منظم پیگیری و از تداوم دریافت خدمات تخصصی اطمینان حاصل شود.

ایمانی در پایان خاطرنشان کرد: تدوین پروتکل مشخص برای شناسایی، ارجاع، پیگیری و مدیریت دانشجویان در معرض خطر و تعیین مسئولیت بخش‌های مختلف دانشگاه، بخش مهمی از نظام پیشگیری و مدیریت خطر خودکشی در دانشگاه‌هاست.

ضرورت عبور از آمارهای پراکنده

آنچه از مجموع این اظهارات برمی‌آید این است که تنها با حضور در لحظه بحران محقق نمی‌شود؛ شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر، دسترسی آسان به خدمات روان‌شناختی، حمایت از خانواده‌ها، آموزش جامعه و تدوین برنامه‌ای مستمر و قابل ارزیابی، حلقه‌هایی هستند که در کنار یکدیگر می‌توانند مسیر پیشگیری را از واکنش پس از بحران به مداخله پیش از وقوع تغییر دهند.