رخ در نقاب پارس

زینب دانشور- «خبر جنوب»/ بس که بُد راد و فروتن‌، شه نخواندی خویش را*خود وکیل زیردستان نام راندی خویش را.

شیراز، شهر تاریخ و تمدن را شهر هزار مزار می‌نامند،‌ خطه‌ای که شخصیت‌های اثرگذاری را در خود پرورانده و هر یک از آن‌ها به نوعی در تاریخ این دیار نقشی ویژه ایفا کردند. کریمخان یکی از انسان‌هایی است که رد پای خود را برای همیشه در این شهر به جا گذاشت. با اقدامات عمرانی و فرهنگی این شخصیت برجسته، شیراز در دوران زندیه بر سر زبان‌ها افتاد و اثرات این اقدامات هنوز هم این شهر را گل سر سبد شهرهای کشور کرده است. با این که آرامگاه این شخصیت سیاسی نامدار در محل باغ موزه پارس واقع شده اما هنوز هم گردشگران زیادی از وجود آن آگاه نیستند و در واقع این بنا در گمنامی به سر می‌برد در حالی که می‌توان این آرامگاه را، مکانی برای جذب گردشگر و معرفی این شخصیت برجسته به آن‌ها قلمداد کرد. هرچند تبدیل باغ موزه پارس به آرامگاهی شبیه به آرامگاه حافظ برای حضور گردشگران در آرامگاه وکیل‌الرعایا، در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی فارس است.

 11 اسفند به بهانه سالروز وفات کریمخان و به پاس فعالیت‌های شاه زندیه، با همت اداره کل میراث فرهنگی، آموزشگاه گردشگری سما و هتل کریمخان، آرامگاه وکیل‌الرعایا در باغ موزه پارس توسط دوستدارن تاریخ و شهروندان شیرازی گلباران شد.

کریمخان زند که بود؟

محمد کریم بهادر خان زند، رئیس طایفه لک زاگرس‌نشین در ایران بود که از سال ۱۱۲۸ تا ۱۱۵۷شمسی بنیان‌گذاری دودمان زندیه را عهده‌دار شد. کریم خان بعد از رسیدن به حکومت، تاج‌گذاری نکرد. او در دیوان‌خانه تهران بار عام داد و خود را وکیل‌الرعایا معرفی کرد. کریم خان زند در سال ۱۱۶۵ هجری قمری سلسله خود را تاسیس کرد و شهر شیراز را به پایتختی خود برگزید.

خان زند بعد از رسیدن به قدرت، شیراز را برای مقر فرمانروایی خود انتخاب و آن را به شیوه معماری شهر اصفهان، پایتخت صفویه، ساخت. او میدانی بزرگ در شمال شیراز ساخت تا یادآور میدان نقش جهان اصفهان باشد. کریمخان قصد داشت از این طریق، شکوه و عظمت حکومت زندیه را نشان دهد. در شمال این میدان، دیوان‌خانه کریم خان زند قرار داشت. بازار وکیل و کاروان‌سراهای دیگر نیز در سمت مشرق بودند. در جنوب این میدان، مسجد و حمام وکیل قرار داشتند و در جنوب و غرب میدان، ارگ و اندرونی کریم خان زند واقع بودند.

مهم‌ترین دلیل حسن شهرت و محبوبیت کریمخان برقراری آرامش در دوران حکومتش بود. او تسامح مذهبی را در کشور برقرار کرد و شیوه مدارا را با پیروان ادیان دیگر در پیش گرفت. ساده‌زیستی وی از دیگر دلایل شهرت اوست چرا که از تجملات پرهیز می‌کرد و لباس‌های ساده می‌پوشید. راوندی در تاریخ اجتماعی ایران ظاهر او را چنین توصیف کرده: «لباس تابستانی او چیت ناصرخانی بود که در بروجرد روی کرباس به عمل می‌آوردند و لباس تابستانه‌اش اطلس پنبه‌ای و قدک اصفهانی. همیشه عبایی روی قبا می‌پوشید و شال ترمه زردی را عمامه می‌کرد و شال دیگری نیز روی کمر می‌بست و همین لباس ساده هم گا‌ها به درجه اندراس و کهنگی می‌رسید. مادام زندگانی هم استعمال جیفه و جواهر ننمود.»

کریم خان به فرهنگ و ادبیات علاقه وافر داشت و تلاش بسیاری برای رشد فرهنگ و ادب در ایران انجام داد. در عصر حکومت او شعرا و نویسندگان از انزوا بیرون آمدند و مجالس ادبی جدیدی را تشکیل دادند. داستانی هم از عشق آتشین او به دختری به نام شاخه نبات نقل می‌شود که گویا در جوانی درگذشته و کریم خان در سوگش شعر‌ها گفته و اشک‌ها ریخته است.

در دوران حکومت خان زندیه با ایجاد امنیت، تجارت و بازرگانی ایران با خارج توسعه پیدا کرد. کریم خان زند برای توسعه تجارت، گا‌م‌های بزرگی برداشت. او امنیت را در خلیج فارس ایجاد کرد و با عقد قراردادهای بازرگانی با دولت انگلستان، روابط بازرگانی را از سر گرفت. او در عصر حکومت خود تلاش می‌کرد تا طلای کمتری از طریق روابط بازرگانی از کشور خارج شود تا بر امر تجارت، تسلط بیشتری داشته باشد. هنگامی که کریم خان به شیراز وارد شد هفت شبانه‌روز جشن و سرور برپا شد و بعد از استقرار علاوه بر اجرای سیاست‌های داخلی خود به رفاه و آسایش مردم و زیباسازی شهر نیز توجه کافی را مبذول داشت. او برای تأمین امنیت اقتصادی و انتظامی شهر قوانین معینی را به اجرا گذاشت و نسبت به روحیه و شادی مردم هم بی‌تفاوت نبود. یکی از اقدامات جالب او تعیین گروهی به عنوان ریکا بود که مأموریت نظافت و تمیزی شهر را به عهده داشتند.

کریم خان علاوه بر توجه به امور کشوری اقدام به تأسیس و بازسازی ابنیه مختلف در شهر شیراز نمود. دکتر شعبانی خدمات عمرانی کریم خان را این چنین نام می‌برد: «ترمیم حصار دفاعی شهر شیراز، ارگ کریم‌خانی، عمارت دیوانخانه، عمارت کلاه فرنگی، مسجد وکیل، مدرسه وکیل، بازار وکیل، حمام و آب انبار وکیل، انتقال آب رکن‌آباد به پایتخت، سنگ فرش کردن کوچه‌های پایتخت، ساختمان کاروانسرای وکیل، تجدید بنا و تعمیر مقبره دو شاعر نامدار ایران و جهان یعنی سعدی و حافظ، احداث ساختمان موصوف به هفت تنان و چهل تنان، نصب سنگ قبرهای شاه داعی الی‌الله و شاه شجاع و تعمیر بقعه‌ میرسیدعلی حمزه، ایجاد کارگاه‌های صنعتی متعدد در شیراز، تعمیر و تقلیل دروازه‌های شیراز و ایجاد فضای درختکاری در مسیر درون شهری و بسیاری خدمات رفاهی دیگر را در شیراز به وکیل می‌توان نسبت داد.»

کهولت سن و بیماری‌های مختلف من جمله بیماری کلیه، سل، خناق و قلنج بالاخره خان مقتدر زند را از پای انداخت و کریم خان زند سیزدهم صفر ۱۱۹۳ هجری قمری (۱۷۹۹ میلادی) در سن حدوداً ۸۰ سالگی در شیراز وفات یافت و طبق وصیت خود در شاه‌نشین عمارت باغ پارس به خاک سپرده شد. جسد کریم خان زند چندین بار جابه‌جا شد. آقامحمد خان قاجار استخوان‌های کریم خان زند را از خاک درآورد و به تهران برد و زیر پله‌های کاخ گلستان دفن کرد. او این کار را کرد تا هر روز از روی جنازه کریم خان رد شود و به او بی‌احترامی کند. با روی کار آمدن رضاشاه، او دستور داد تا نبش قبر کنند و دوباره جسد کریم خان زند را به شیراز بازگردانند.

مسئول میز ملی گردشگری ادبی کشور در مراسم گلباران آرامگاه کریمخان زند در گفت و گو با «خبر جنوب» بیان کرد: رویدادهای گردشگری به عنوان مهم‌ترین رکن مد نظر ما در آموزشگاه گردشگری است.

امیرحسین حکمت‌نیا با اشاره به مقوله گردشگری بر مبنای رویدادها گفت: توجه به گرامیداشت شخصیت‌های تاریخی که هر کدام در یک بخشی از تاریخ ماندگار هستند همواره مورد توجه همه اصحاب گردشگری دنیاست.

وی با بیان این که این شخصیت‌ها می‌تواند در هر حوزه‌ای از جمله ادبیات، هنر، سیاست و ... باشد تاکید کرد: متاسفانه در کشور ما این مقوله با حرکتی کند و آرام پیش رفته است که باید بیش از پیش به آن توجه کرد.

این پژوهشگر و فعال فرهنگی افزود: گرامیداشت مشاهیر حتی در یونسکو هم جای دارد اما در کشور ما توجه به تقویم فرهنگی هنوز جای خود را پیدا نکرده است.

حکمت‌نیا تصریح کرد: توجه به شخصیت‌هایی که به عنوان یک اثر واقعی و غیرقابل انکار مزار یا خانه‌های آن‌ها هنوز پابرجاست ضروری است و جا دارد روزهایی از تولد یا وفات آن‌ها یا به بهانه یک اتفاق بزرگ تاریخی، اماکن مذبور به عنوان پایلوت گردشگری و یک نقطه اتصال بین گردشگر و تاریخ مد نظر قرار گیرد.

وی با اشاره به سالروز درگذشت کریمخان زند در 13 صفر 1193 بیان کرد: این روز مصادف با 11 اسفند است و به همین بهانه امسال این روز را به عنوان روز کریمخان نامگذاری کرده و به پاس اقدامات ارزنده این شخصیت برای شیراز و مردم شهر، آرامگاه وی را گلباران کردیم.

این مدرس و مشاور گردشگری ادامه داد: همچنین در نشستی تخصصی به ذکر وقایع مرگ ایشان، تدفین، سرانجام استخوان‌ها و تاریخ سنگ مزار پرداختیم؛ باشد که این اتفاق آغازی باشد بر راهی بزرگ‌تر که در سال‌های بعد در کنگره‌های ملی و بین‌المللی 11 اسفند مد نظر قرار بگیرد.

حکمت‌نیا با تأکید بر ضرورت ثبت ملی 11 اسفند در تقویم ملی به نام روز کریمخان زند گفت: امیدواریم اصحاب فرهنگی این روز را در تقویم ملی ثبت کنند تا در مجموعه زندیه یک عنصر یادمانی در 365 روز سال به نام زندیه، شیراز و کریمخان داشته باشیم.

وی در پاسخ به این که تا کنون در این خصوص اقدامی انجام شده است یا خیر عنوان کرد: تا الان اقدامی انجام نشده و ما طبق پژوهش‌ها و تطبیق تاریخی به تازگی به عدد 11 اسفند رسیدیم.

این مؤلف در زمینه گردشگری ادبی افزود: هرچند پیش‌تر هم فعالان فرهنگی در خصوص 11 اسفند یادداشت‌ها، مقاله‌ها و گفتمان داشتند اما این که این روز در قالب یک رویداد تعریف و توجه همکاران حوزه گردشگری به عنوان نوک پیکان گردشگری و اصحاب رسانه به عنوان فعالان این حوزه را مد نظر قرار دهد برای اولین‌بار رخ داده است.

حکمت‌نیا در پایان گفت: امید است این رویداد آغازی باشد برای اتفاقی بزرگ‌تر که سال آینده در مجموعه زندیه با تمام مدیران این استان و کشور یک رویداد ملی یا بین‌المللی برگزار کنیم.