عصای سفید؛ردپای خودباوری بر پیکره جامعه
ادمین ۵
«عصای سفید» در حقیقت نگاه‌ها را به سمت بخشی از پیکره جامعه بر می‌گرداند که با حضور درخشانشان بر کرسی‌های متفاوت و اثر گذار آن فعل خودباوری را برغم کمبودها و کاستی‌ها به صحیح‌ترین شکل ممکن صرف می‌کنند.
هر ساله ۱۵ اکتبر مصادف با ۲۳ مهرماه بعنوان روز عصای سفید و فرصتی برای تأکید بر حقوق شهروندی، استقلال و مشارکت برابر نابینایان و کم‌بینایان شناخته می‌شود. عصای سفید، فراتر از ابزاری برای حرکت، نماد حق تردد ایمن و حضور مستقل در جامعه است.
حقی که به عقیده جامعه نابینایان نیازمند بازگویی،شفافیت و اهمیت وافر و بیش از پیش است چرا که برغم گذشت سالیان و تلاش آنها و فعالان اجتماعی سرعت پیشبرد و توسعه زیرساختهای فیزیکی و هوش اجتماعی متناسب با تعاریف روانشناسی و نیازهای این بخش از پیکره جامعه به کندی پیش رفته و نگرانی‌هایی را با خود بدنبال دارد.
امروزه به عقیده کارشناسان و روانشناسان برغم برخی چالش‌های جسمی و ظاهری در افراد نابینا آنها توانسته‌اند با تقویت توانمندی‌های خود بعنوان بخش مهم و ارزشمندی از درخت جامعه بشریت در جهان و بویژه کشورمان حضور یابند امری که برقدرت بالای خودباوری،عزت نفس و خوداتکایی آنان دلالت دارد و در این میان بدون شک همراهی و هم افزایی اطرافیان و مسئولین قابل توجه است.
ارائه خدمات بهزیستی به ۳ هزار و ۴۸۲ نابینای بوشهری
مدیرکل بهزیستی استان بوشهر، از بهره‌مندی سه هزار و ۴۸۲ فرد نابینا و کم‌بینا از خدمات حمایتی و توانبخشی این اداره‌کل خبر داد و گفت: از این تعداد، ۲ هزار و ۴۳۸ نفر مستمری دریافت می‌کنند. همچنین دو مرکز تخصصی روزانه با ظرفیت مجموع ۱۰۰ نفر در استان فعالیت دارند و در مجموع ۱۶ میلیارد ریال کمک‌هزینه خرید وسایل کمک‌توانبخشی برای ۴۳۰ نفر اختصاص یافته است.
مهرناز اسکندری افزود: در اجرای برنامه پیشگیری از تنبلی چشم، ۵۲ هزار و ۷۷۹ کودک با مشارکت ۳۱۸ پایگاه غربالگری و ۲۸۳ مورد تنبلی چشم شناسایی شده است. کمک‌هزینه خرید عینک برای ۵۷ کودک و کمک‌هزینه جراحی چشم برای دو کودک نیز اختصاص یافته است.
وی با تأکید بر حفظ کرامت، استقلال و توانمندسازی افراد دارای معلولیت بینایی، دسترس‌پذیری محیط و خدمات عمومی، ایجاد فرصت‌های برابر آموزشی و شغلی و همکاری دستگاه‌های اجرایی و جامعه را از الزامات مشارکت مؤثر آنان دانست.
نمودار ارائه خدمات بهزیستی در یک مقایسه سر انگشتی حرکتی رو به بالا را نشان می‌دهد که در شرایط کنونی و جنگی حاکم بر جامعه امری امید بخش و حائز اهمیت است اما برای سنجش تأثیر آنها بر استقلال، کیفیت زندگی و مشارکت اجتماعی افراد، به شاخص‌های تکمیلی بیشتری نیاز است.
پلی از چشم تن به چشم جان
جلیل مشتاق، شهروند نابینای شهرستان جم، در بیمارستان توحید این شهرستان به «۱۱۸ بیمارستان» شناخته می‌شود؛ شماره‌های تلفن را به حافظه می‌سپارد و تماس‌گیرندگان برای یافتن آنها از او کمک می‌گیرند.
به گفته خودش، حدود سه، چهار سالگی بر اثر ابتلا به سرخک بینایی‌اش را از دست داده، در ده‌سالگی وارد مدرسه شده و پس از دریافت دیپلم، کار در بخش مخابرات بیمارستان را آغاز کرده است. او بعدها تحصیلاتش را تا کارشناسی روانشناسی ادامه داد؛ مسیری که حمایت خانواده، تمرین و خودباوری را از عوامل اصلی پیمودن آن می‌داند.
زندگی مشتاق به تحصیل و اشتغال محدود نمانده است؛ فعالیت در موسیقی، سرودن شعر، حضور در محافل فرهنگی و علمی و مشارکت در ورزش، بخش‌های دیگری از زندگی اوست. مشارکت در تأسیس "جمعیت توان‌خواهان جم"، راه‌اندازی کمیته‌های علمی، فرهنگی و ورزشی آن و نزدیک به سه سال ریاست هیئت ورزش‌های جانبازان و معلولین شهرستان جم، از سوابق اوست. علاقه به گلبال و همراهی با دیگر نابینایان برای شناسایی و پیگیری مشکلات نیز این فعالیت‌ها را به مطالبه‌گری جمعی پیوند داده است.
نگاه ترحم آمیز؛ نقطه مقابل برابری
مشتاق که بر تلاش و قدرت ذهن و توانمندی تمامی آحاد بشر چه توانیاب و غیر از آن اعتقاد راسخ دارد مواجهه با نگاه ترحم‌آمیز جامعه را نقطه مقابل برابری و هم سطح بودن افراد می‌داند و می‌گوید: زمانی که برخی افراد، بی‌اطلاع از شغل و درآمدش، به او پیشنهاد کمک مالی می‌دادند یکی از صحنه‌های پر از افسوس زندگی‌اش را رقم می‌زد چرا که عدم آگاهی و حس نابرابری را علت اصلی آن میدانست.
وی معتقد است:اکنون شرایط نسبت به سال‌های گذشته متفاوت و امیدوار کننده شده و حضور مستمر نابینایان در محیط‌های کاری و اجتماعی، نه تنها موجب تغییر این نگرش شده بلکه زمینه اعتماد و واگذاری مسئولیت به آنان را فراهم کرده است؛ هرچند هنوز نشانه‌های ترحم و تحقیر از میان نرفته است. خواسته او، برخوردی طبیعی و برابر است؛ اینکه نابینایی جای شخصیت، توانمندی و کرامت انسانی فرد را در قضاوت دیگران نگیرد.
در نگاه این فعال اجتماعی، خودباوری و مطالبه حقوق، مکمل یکدیگرند. نابینایان باید مسائلشان را با صدای خود و از مسیر تشکل‌ها مطرح کنند و مسئولیت رشد فردی را نیز یکسره به خانواده یا دستگاه‌های اجرایی نسپارند. توصیه او، گسترش معاشرت، مطالعه، آراستگی و حضور آگاهانه در جمع است؛ از کسب اطلاعات پیش از شرکت در نشست حافظ‌خوانی تا شناخت فنی موضوع هنگام حضور در جلسه مناسب‌سازی شورای شهر.
نقش پذیرش در پیشرفت و تقویت توانمندی‌ها
وی برای افرادی که به‌تازگی بینایی خود را از دست داده‌اند نیز بر پذیرش واقعیت تأکید می‌کند؛ پذیرشی که از نظر او به معنای تسلیم یا کنارگذاشتن هدف‌های زندگی نیست.
مناسب‌سازی فضای شهری برای تمام افراد جامعه
او معتقد است تلاش فردی، موانع بیرونی را به‌تنهایی برطرف نمی‌کند. به روایت مشتاق، مسیرهای لمسی پیاده‌روها در جم و بوشهر گاه به تیر چراغ‌برق، ترانس یا مخازن زباله ختم می‌شوند و گاه خودروها و موتورسیکلت‌ها راه را می‌بندند. او مناسب‌سازی را نه امتیازی برای گروهی محدود، بلکه ضرورتی در طراحی اولیه شهر و خدمات عمومی می‌داند و معتقد است برخی مدیران وضعیت خود و اکثریت جامعه را در زمان احداث زیرساختها لحاظ می‌کنند غافل از اینکه انسان در کثری از ثانیه با یک حادثه کوچک ممکن است چشم،دست یا پای خود را از دست دهد و این امر برای همه امکانپذیر است و همان شخص ممکن است طی یک اتفاق ساده ویلچرنشین شود بنابراین نباید مناسب سازی را به بعد موکول کرد.
ضرورت اجرای قانون ۳ درصدی
براساس ماده ۱۵ قانون حمایت از حقوق معلولان، دولت مکلف است حداقل سه درصد از مجوزهای استخدامی دستگاه‌های مشمول قانون را به افراد دارای معلولیت واجد شرایط اختصاص دهد.
مشتاق به برخورد و سردواندن برخی دستگاه‌ها معترض است و می‌گوید: تاکنون چندین جوان مستعد را به دستگاه‌هایی که دارای ظرفیت و زیرساختهای لازم و مرتبط با معلولیت آن افراد بوده را برای جذب نیرو معرفی کردیم اما با پاسخ‌های سرباز زننده آنها مواجه شده‌ایم.
اسکندری به نقل از معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان بهزیستی کشور در این باره بیان کرد: بر اساس مجوز شماره ۴۴۱۲۴ مورخ ۲۵ شهریورماه ۱۴۰۵ صادرشده از سوی سازمان اداری و استخدامی کشور،برگزاری دومین آزمون استخدامی افراد دارای معلولیت در دست اقدام است که متقاضیان آن از ۴ لغایت ۱۳ مهرماه برای شرکت در آن اقدام کرده‌اند و در مجموع دو هزارو ۲۶۱ فرصت شغلی در ۳۲ دستگاه اجرایی برای افراد دارای معلولیت پیش‌بینی شده است.
وی با اشاره با آمار کشوری اعلام شده از سوی مسئولین اضافه کرد:از این تعداد وزارت آموزش و پرورش با ۱۹۰۰ مجوز، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی با ۷۴۰ مجوز و سازمان بهزیستی کشور با ۲۴۴ مجوز، بیشترین سهم از فرصت‌های استخدامی این آزمون را به خود اختصاص داده‌اند و در زمان کنونی آمار استانی مشخص نیست.
نقش تکنولوژی در تقویت توانمندی‌های فردی
امروزه نقش برجسته و بی بدیل فناوری در توسعه و تقویت توانمندی‌های افراد نابینا در جهان بسیار حائز اهمیت است و دسترسی آنها به آموزش، اشتغال و خدمات روزمره را افزایش می‌دهد. صفحه‌خوان‌هایی مانند "تاک‌بک" و "وویس‌اور" متن‌ها و گزینه‌های قابل‌دسترس گوشی را با صدا می‌خوانند و استفاده از پیام‌رسان‌ها، سایت‌ها و برنامه‌ها را آسان‌تر می‌کنند.
همچنین بر اساس آخرین تحقیقات انجام شده ابزارهای هوش مصنوعی نیز به خواندن نوشته‌ها، شناسایی اشیا و توصیف تصاویر کمک می‌کنند. برنامه "Be My Eyes" علاوه بر توصیف تصاویر با هوش مصنوعی، امکان تماس تصویری با داوطلبان بینا را فراهم کرده است. نرم‌افزارهای مسیریابی صوتی هم می‌توانند در شناخت محیط و پیدا کردن مسیر مفید باشند، اما جای عصای سفید و مهارت‌های حرکت ایمن را نمی‌گیرند.
مشتاقی معتقد است: فناوری نیز در تجربه روزمره او به استقلال بیشتر کمک کرده است؛ صفحه‌خوان‌هایی مانند TalkBack و ابزارهای تبدیل متن به گفتار، استفاده از پیام‌ها و یادداشت‌های گوشی را آسان‌تر کرده‌اند. به طوری که بوسیله آنها لمس و مشاهده جهان اطراف برایش بسیار دلپذیر و آسان شده است.
رسالت رسانه در تعریف مفهوم برابری
در کنار این امکانات، مشتاق نقش رسانه‌ها و برنامه‌هایی رادیویی و تلوزیونی همچون "شش‌نقطه" را در اصلاح تصویر نابینایان و فاصله‌گرفتن از نمایش آنان به‌عنوان افراد نیازمند در جامعه مؤثر می‌داند.
سه خواسته مهم هر نابینایی
مشتاق درباره سه خواسته او اگر قرار بود با آنها کاری برای نابینایان انجام دهد گفت: تغییر نگاه جامعه، مناسب‌سازی فراگیر و آینده‌نگر شهری و گسترش فرصت‌های فرهنگی، هنری و ورزشی است.
روز عصای سفید نیز برایش یادآور همین پیوند میان توانمندسازی و مشارکت است؛ نابینایان توانایی ساختن زندگی مستقل را دارند، اما برای حضور برابر، باید هم توانمندی آنان دیده شود و هم موانع پیش‌رو برداشته شود.
