رئیسعلی دلواری؛ مردی که جنوب را به سنگر مقابله با استعمار تبدیل کرد

در میان نام‌های پرشمار مبارزان جنوب، نام رئیسعلی دلواری بیش از همه با مفهوم مقاومت گره خورده است؛ مردی که از دلوار برخاست، اما دامنه مبارزه‌اش بسیار فراتر از یک روستا و حتی یک استان رفت.

او در روزگاری که دولت مرکزی قاجار گرفتار ضعف سیاسی، اقتصادی و نظامی بود، مسئولیت دفاع از سرزمین را بر دوش گرفت و با اتکا به نیروهای مردمی، در برابر تجاوز انگلیس ایستاد.

رئیسعلی دلواری را نمی‌توان تنها با میدان جنگ شناخت. روایت زندگی او، روایت پیوند ایمان، مردم‌داری، غیرت، شجاعت و وطن‌دوستی است؛ مردی که قدرت خود را نه از امکانات نظامی گسترده، بلکه از اعتماد مردم و باور عمیق به ضرورت ایستادگی در برابر ظلم به دست آورده بود.

امروز بیش از یک قرن پس از شهادت رئیسعلی دلواری، نام او همچنان در حافظه مردم جنوب زنده است؛ از لالایی مادران جنوبی تا روایت‌های تاریخی، از سنگرهای دلوار تا پژوهش‌های تاریخی، همه از مردی سخن می‌گویند که به نمادی از مقاومت مردم ایران در برابر استعمار تبدیل شد.

بوشهر؛ پایتخت مقاومت ضد استعماری

نماینده ولی‌فقیه در استان بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر، رئیسعلی دلواری را فراتر از یک شخصیت محلی و حتی ملی دانست و اظهار کرد: رئیسعلی دلواری تنها متعلق به استان بوشهر یا حتی ایران نیست، بلکه شخصیتی جهانی و الگویی برجسته در مبارزات ضد استعماری است که با مقاومت خود، مکتبی ماندگار در تاریخ ایجاد کرد.

آیت‌الله غلامعلی صفایی بوشهری افزود: در جریان مشروطیت، تهاجم‌های انگلیس به بوشهر و دیگر عرصه‌های مبارزه، هر جا که ایران و استان بوشهر نیازمند مقاومت بود، دلوار و دلواری‌ها در خط مقدم دفاع از اسلام و ایران حضور داشتند.

نماینده ولی‌فقیه در استان بوشهر با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی رئیسعلی دلواری گفت: شهید رئیسعلی دلواری همچون خورشیدی در میان شخصیت‌های مجاهد و بزرگ جبهه مقاومت جنوب بود و از بصیرت، غیرت، شجاعت، دیانت و روحیه وطن‌دوستی برخوردار بود.

اسناد تاریخی نشان می‌دهد دشمن برای متوقف کردن این مجاهد بزرگ، طرح‌های مختلفی از جمله تطمیع، تهدید و نفوذ را دنبال کرد وی ادامه داد: رئیسعلی در شرایطی در برابر دشمن ایستاد که دولت مرکزی قاجار به دلیل ضعف‌های سیاسی، اقتصادی و دفاعی توان حمایت مؤثر از جبهه مقاومت را نداشت و همین مسئله اهمیت حرکت مردم جنوب و شخصیت‌هایی مانند رئیسعلی دلواری را دوچندان می‌کند.

صفایی بوشهری با اشاره به تلاش انگلیسی‌ها برای متوقف کردن رئیسعلی دلواری بیان کرد: اسناد تاریخی نشان می‌دهد دشمن برای متوقف کردن این مجاهد بزرگ، طرح‌های مختلفی از جمله تطمیع، تهدید و نفوذ را دنبال کرد.

وی گفت: انگلیسی‌ها به رئیسعلی دلواری پیشنهاد کردند در ازای دریافت ۴۰ هزار روپیه بی‌طرفی خود را اعلام کند، اما رئیسعلی این پیشنهاد را نپذیرفت و با صراحت اعلام کرد چگونه می‌تواند در شرایطی که کشورش در خطر است، بی‌طرف باشد.

نماینده ولی‌فقیه در استان بوشهر افزود: پس از ناکامی در تطمیع، تهدید در دستور کار قرار گرفت و حکمرانان وابسته و نمایندگان انگلیس رئیسعلی را تحت فشار قرار دادند، اما او حتی یک قدم از مسیر مقاومت عقب‌نشینی نکرد.

وی با بیان اینکه دشمن در مرحله بعد تلاش کرد از طریق نفوذ افراد در اطراف رئیسعلی، او را کنترل کند، خاطرنشان کرد: گزارش‌های برجای‌مانده از نیروهای انگلیسی نشان می‌دهد آنها نیز به این نتیجه رسیده بودند که رئیسعلی دلواری شخصیتی غیرقابل کنترل است.

صفایی بوشهری تأکید کرد: شخصیت رئیسعلی دلواری از تراز استانی، منطقه‌ای و حتی ملی عبور کرده و امروز باید از او به عنوان یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ مبارزات ضد استعماری جهان یاد کرد.

وی مقاومت مردم جنوب را عامل مهم ناکامی برنامه‌های انگلیس دانست و گفت: انگلیسی‌ها قصد داشتند از طریق بوشهر به مناطق مرکزی ایران دست پیدا کنند، اما رئیسعلی دلواری و مجاهدان جنوب آنها را متوقف کردند و این یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای مقاومت مردم این منطقه بود.

امام جمعه بوشهر ادامه داد: مقاومت مردم جنوب به اندازه‌ای قدرتمند بود که نیروهای انگلیسی در مواردی با شکست و ناکامی مواجه شدند و حتی برخی از مقامات این کشور به اسارت نیروهای مقاومت درآمدند.

رئیسعلی گفتمان و جریان ضد استعماری ایجاد کرد

وی با بیان اینکه رئیسعلی تنها یک مبارز نظامی نبود، اظهار داشت: رئیسعلی دلواری تنها در برابر تجاوز انگلیس مقاومت نکرد، بلکه یک مکتب، گفتمان و جریان مبارزات ضد استعماری ایجاد کرد.

صفایی بوشهری خاطرنشان کرد: مردم استان بوشهر قرن‌هاست در برابر استعمارگران ایستادگی کرده‌اند و از دوره حمله پرتغالی‌ها تاکنون این خط مقاومت در این سرزمین استمرار داشته است.

وی افزود: بوشهر به عنوان پایتخت مقاومت و مبارزات ضد استعماری شناخته می‌شود و این جایگاه یک ظرفیت بزرگ تاریخی و فرهنگی برای استان است.

نماینده ولی‌فقیه در استان بوشهر با اشاره به جایگاه ۱۲ شهریور در تقویم کشور گفت: ۱۲ شهریور به عنوان روز مبارزه مردم ایران با استعمار پیر انگلیس نام‌گذاری شده و باید نام رئیسعلی دلواری در این مناسبت به شکل ویژه برجسته شود.

وی بر ضرورت معرفی ابعاد مختلف مبارزات مردم جنوب تأکید کرد و گفت: باید زمینه‌ای فراهم شود تا مردم و پژوهشگران جهان با ابعاد مختلف مبارزات مردم جنوب و شخصیت رئیسعلی دلواری آشنا شوند.

صفایی بوشهری همچنین بر ضرورت حفاظت از میراث تاریخی مقاومت جنوب تأکید کرد و افزود: باید آثار تاریخی باقی‌مانده از مبارزات مردم دلوار و استان بوشهر با استعمارگران حفظ و نگهداری شود؛ چرا که بخشی از این آثار در طول زمان از بین رفته یا تخریب شده و لازم است نسبت به شناسایی و حفاظت از آثار باقی‌مانده اقدام شود.

رئیسعلی؛ محصول یک خانواده و فرهنگ مقاوم

پژوهشگر و نویسنده تاریخ جنوب ایران نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، برای شناخت رئیسعلی دلواری به فضای اجتماعی و تاریخی دوران تولد و رشد او اشاره کرد و گفت: در سال ۱۲۶۰ شمسی، مصادف با ۱۲۹۹ قمری، در روستای دلوار در استان بوشهر نوزادی متولد شد که با توجه به محرومیت شدید زیرساخت‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی می‌توانست مانند بسیاری از نوزادان جنوب، در اوج محرومیت زندگی خود را آغاز و پایان دهد.

حسین نامور که از نوادگان رئیسعلی دلواری است افزود: قهرمان داستان ما تسلیم وضع موجود نشد و نه تنها مسیر زندگی خود را تغییر داد، بلکه سایر همسالان خود را نیز به بالاترین قله افتخار هدایت کرد و جاودانه شد.

نامور با اشاره به شرایط سیاسی ایران در آن دوره اظهار کرد: ایران در آن روزگار گرفتار زمامدارانی بود که برای حفظ تاج و تخت خود یا با یکدیگر درگیر می‌شدند و یا با بهره‌گیری از توان دولت‌های خارجی چند صباحی عمر حکومت خود را استمرار می‌بخشیدند.

این پژوهشگر تاریخ جنوب ادامه داد: بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت مردم کشور، به ویژه مناطق دورافتاده از مرکز حکومت، به موضوعی عادی تبدیل شده بود و در چنین شرایطی رشد و تعالی یک شخصیت بزرگ اجتماعی و سیاسی بیش از آنکه یک اتفاق معمول باشد، به معجزه شباهت داشت.

وی با تشریح ساختار اجتماعی جنوب ایران در آن دوران گفت: مناطق تنگستان، دشتستان، دشتی و دیگر مناطق جنوب توسط خان، کدخدا، رئیس و مجموعه‌ای از تفنگچی‌ها اداره می‌شد و هر زمان حکومت مرکزی به نمایندگان خود فشار وارد می‌کرد، مردم محروم این مناطق نیز تحت فشار قرار می‌گرفتند.

نامور، زایر محمد کدخدای دلوار را از عوامل مهم شکل‌گیری شخصیت رئیسعلی دانست و گفت: زایر محمد در دلوار مستقر بود و روستای مدومری، یعنی محمدعامری، را نیز در سمت جنوبی دلوار تحت فرمان داشت.

وی افزود: رفتار خاضعانه، مردمی و اعتقادات دینی و مذهبی زایر محمد موجب شده بود مردم منطقه گرد او جمع شوند و ریاست او را با دل بپذیرند. او همزمان با کشاورزی و تجارت، صاحب حسینیه و منبر بود و در علوم دینی نیز فردی مطلع به شمار می‌رفت.

نامور ادامه داد: منزل زایر محمد بیشتر شبیه کاروانسرا بود؛ فضایی که رنگ و لعاب دینی و مذهبی آن با مردم‌داری همراه شده بود و رئیسعلی دلواری در چنین خانواده و محیطی رشد کرد؛ محیطی که مادر او نیز در آن دارای همین ویژگی‌های دینی و اخلاقی بود.

وی با اشاره به انقلاب مشروطه گفت: در سال ۱۲۸۷ انقلاب مشروطه رخ داد، هرچند نطفه آن از سال ۱۲۸۴ بسته شده بود. مردم بوشهر نیز به این جنبش پیوستند و علمای دینی پیشگام این جریان شدند و نخستین فردی که در این مسیر با آنها همراه شد، شهید رئیسعلی دلواری بود.

این پژوهشگر تاریخ جنوب اظهار داشت: رئیسعلی دانش‌آموخته فرهنگ ناب عاشورایی خانواده خود بود و باور داشت هر جا ظلم و ستم وجود دارد باید در برابر آن ایستاد.

نامور با اشاره به نقش رئیسعلی در تحولات بوشهر گفت: در آن مقطع و در شرایطی که علم‌الهدی اهرمی پیشاهنگ جریان بود، با رشادت‌های رئیسعلی دلواری، شهر بوشهر از سلطه نیروهای محمدعلی‌شاه خارج و نیروهای انگلیسی نیز بیرون رانده شدند و شهر به آیت‌الله علم‌الهدی تحویل داده شد.

وی افزود: هرچند فشار انگلیس و اقدامات احمدخان دریابیگی و ایجاد آشوب در بوشهر موجب ناکامی این حرکت و تبعید طلایه‌دار آن به بصره شد، اما مبارزه‌ای که رئیسعلی دلواری آغاز کرده بود، ادامه یافت و خواب متجاوزان را آشفته کرد.

نامور با اشاره به سال‌های مبارزه رئیسعلی گفت: قریب هفت سال تقابل انگلیسی‌ها با رئیسعلی ادامه داشت و در حملات پارتیزانی، نیروهای انگلیسی را به ستوه آورده بود و اوج این تقابل در جریان تجاوز انگلیس در جنگ جهانی اول به بوشهر و دلوار رقم خورد.

وی یکی از مهم‌ترین عوامل ماندگاری نام رئیسعلی را مردم‌داری او دانست و اظهار داشت: رئیسعلی با فقیر و غنی می‌نشست، در درد و رنج مردم همراه بود و خود را تافته جدا بافته نمی‌دانست.

این پژوهشگر تاریخ جنوب گفت: رئیسعلی خود را صرفاً کدخدا، رئیس یا فرمانده نمی‌دانست؛ زنان و مردان جنوبی از او در لالایی کودکان خود می‌خواندند و نام او برای خانواده‌هایی که از حمله دشمن انگلیسی در اضطراب بودند، آرامش‌بخش بود.

وی ادامه داد: رئیسعلی با خانواده‌های دلواری شام و ناهار را شریک می‌شد و منزل او محل اطراق اهالی بود. همین افتادگی و مردم‌داری موجب شد نام او در میان مردم جاودانه شود.

نامور عامل دیگر ماندگاری رئیسعلی را روحیه عاشورایی او دانست و گفت: رئیسعلی دلواری بزرگ‌شده دستگاه اباعبدالله الحسین (ع) بود؛ دستگاهی که در آن ظلم و ستم جایی ندارد، اخوت و برادری موج می‌زند و کبر و غرور معنایی ندارد.

وی افزود: رئیسعلی از امام حسین (ع) آموخته بود که اقداماتش را برای خدا انجام دهد و همین نگاه، بخش مهمی از راز ماندگاری او در تاریخ است.

این پژوهشگر تاریخ جنوب، پیروی از علمای دینی را یکی دیگر از ویژگی‌های رئیسعلی دانست و گفت: او مفهوم تولی و تبری را به خوبی فهمیده بود؛ در برابر دشمنان خدا ایستادگی می‌کرد و در برابر علمای دینی که فرهنگ عاشورایی داشتند، کرنش می‌کرد.

نامور ادامه داد: رئیسعلی کسانی را که نام دین بر خود داشتند اما در برابر تهاجم انگلیسی‌ها سکوت می‌کردند، نمی‌پذیرفت و این نگاه ویژه به دین و مبارزه، یکی از عوامل ماندگاری شخصیت او شد.

وی با اشاره به جنگ جهانی اول گفت: رئیسعلی دلواری در این دوره در دو آزمون بزرگ سربلند بیرون آمد؛ هم در جنگ‌های پارتیزانی دشمن را به ستوه آورد و هم در جنگ رو در رو قافیه را به دشمن نباخت.

نامور با اشاره به مقاومت مردم دلوار در برابر نیروهای انگلیسی اظهار داشت: زمانی که دشمن از تطمیع و تهدید رئیسعلی ناامید شد، تلاش کرد با اعزام نیروهای پیاده و سواره و قوای دریایی، مقاومت دلوار را درهم بشکند، اما با بسیج نیروهای مردمی مواجه شد.

وی افزود: در گرمای ۲۲ مرداد سال ۱۲۹۴ شمسی، چهار ناو جنگی انگلیس و هزاران نیروی نظامی در برابر شمار محدودی از تفنگچی‌های جنوبی به فرماندهی رئیسعلی دلواری قرار گرفتند و مقاومت مردم دلوار یکی از صحنه‌های ماندگار مبارزه با استعمار را رقم زد.

نامور تأکید کرد: همین مقاومت بود که نام رئیسعلی دلواری و یارانش را در نقاط مختلف مطرح کرد و نشان داد یک نیروی مردمی، با وجود امکانات محدود، می‌تواند در برابر یکی از قدرت‌های بزرگ نظامی جهان ایستادگی کند.

وی در پایان گفت: رئیسعلی دلواری تنها یک قهرمان تاریخی نیست؛ او نماد پیوند ایمان، مردم‌داری، شجاعت و دفاع از سرزمین است و نام او به دلیل همین ویژگی‌ها در حافظه تاریخی مردم جنوب و ایران ماندگار شده است.